Achtergrond
21
Leestijd
5 min.

Wat je moet weten over je biologische klok

Onze biologische klok is van groot belang voor onze gezondheid. Dit kleine hersengebied regelt de timing van al het verkeer in ons lichaam. Raakt de klok chronisch verstoord, dan kunnen we ernstige aandoeningen krijgen als kanker, depressie of hart- en vaatziekten. In gesprek met Joke Meijer, hoogleraar neurofysiologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum.

“Wetenschappers hebben lang gedacht dat een biologische klok niet direct relevant is voor onze gezondheid. Daardoor is hij lange tijd nooit goed onderzocht. Maar sinds een jaar of tien weten we dat een langdurig verstoord dag-en-nachtritme schadelijk is. Je kunt er bijvoorbeeld overgewicht door krijgen, doordat je op de verkeerde momenten eet.

Je moet je biologische klok zien als een heel verfijnd mechanisme dat alle processen in je lichaam op de juiste wijze op elkaar afstelt. Denk aan een groot, druk kruispunt waar het verkeer door stoplichten in goede banen wordt geleid. Werken die niet, dan kan het goed gaan, maar de kans op ongelukken neemt wel toe. Zo is het ook met onze biologische klok: raakt die verstoord, dan kun je DNA-schade oplopen waardoor kanker kan ontstaan, of vetopeenhoping, wat hart- en vaatziekten tot gevolg kan hebben. Zo is aangetoond dat verpleegkundigen en stewardessen die lang onregelmatige diensten draaien een verhoogd risico hebben op borstkanker.

Een goed functionerende biologische klok is dus essentieel voor een goede gezondheid. Toch is onvoldoende lichaamsbeweging nog altijd een grotere risicofactor.”

Gevoelig voor licht

“Je kunt je biologische klok tot op zekere hoogte verschuiven. Met behulp van licht bijvoorbeeld. Ben je een avondmens, zorg dan dat je ogen ’s morgens vroeg al licht opnemen. Want licht in de ochtend zorgt voor een versnelling van je klok. Licht in de avond zorgt juist voor een vertraging van je klok, dus dan kun je beter terughoudend zijn met fel licht. Daarom ben ik voorstander van invoering van de continue wintertijd, want dan wordt het in de winter ’s ochtends eerder licht. Dat is bijvoorbeeld ook goed voor de verkeersveiligheid en voor pubers en studenten, want juist op die leeftijd is de biologische klok erg gevoelig voor licht. Deze lichtgevoeligheid doet zich niet alleen voor bij de mens, maar ook bij alle andere dieren, planten en zelfs eencelligen. Allemaal hebben we een klok die vertraagt in het avondlicht en versnelt in het ochtendlicht. Prachtig!”

De klok van ouderen

“Naarmate je ouder wordt, gaat je biologische klok minder goed werken. Daardoor vallen ouderen vaker overdag in slaap en liggen ze ’s nachts wakker. Dat kan depressiviteit in de hand werken. Dit probleem is enigszins te verhelpen door sport en activiteit. Beweging verhoogt de activiteit van specifieke hersengebieden, wat een signaalstof richting de biologische klok op gang brengt die er weer voor zorgt dat die beter gaat werken. Je kunt jezelf gedurende je leven overigens niet trainen om je biologische klok op oudere leeftijd goed te houden en als senior dus lekker te slapen. Maar uit je stoel komen en wandelen helpen wel om je klok op tijd te laten lopen.”

12 feiten over de biologische klok

1. Per organisme zijn zeven tot tien genen direct betrokken bij de biologische klok. Die genen werken tijdens een etmaal in wisselende samenstellingen met elkaar samen. Elke combinatie zet een nieuw proces in gang, bijvoorbeeld de aanmaak van waak- of slaaphormonen.

2. Je biologische klok bestaat uit een groep cellen die net boven de oogzenuw liggen. Dit gebiedje van nog geen vierkante millimeter stuurt al onze andere hersencellen aan en regelt zo het waak-slaapritme, de spijsvertering, je bloedsomloop en bloeddruk, het immuunsysteem, de lichaamstemperatuur en je emoties.

3. Je biologische klok bepaalt niet alleen of je een ochtend of avondmens bent, maar regelt ook dat de meeste lichaamsprocessen een 24 uursritme volgen.

4. Ook andere ritmes, zoals de maandelijkse menstruatiecyclus van de mens, de jaarlijkse vogeltrek en het voortplantingsgedrag van veel dieren, worden aangestuurd door de biologische klok.

5. Onderzoekers hebben aangetoond dat de werking en bijwerking van medicijnen verschillend zijn in de ochtend, middag en nacht. Ze hopen de effectiviteit van geneesmiddelen te verbeteren door het tijdstip van de behandeling goed te bepalen.

6. Of je een ochtend- of een avondmens bent, hangt samen met je klokgenen en ook met hormonen. De klok van avondmensen heeft een periode van bijna 25 uur, zodat ze de neiging hebben om laat te gaan slapen en laat op te staan. Het is erfelijk. In de pubertijd en tot het 25ste levensjaar zijn de meesten van ons ook – tijdelijk – avondmens, door de hormonale invloeden op de klok.

7. Een wond die je overdag oploopt, geneest sneller dan een wond die ’s nachts ontstaat. Het immuunsysteem in de huidcellen blijkt dankzij de biologische klok overdag veel actiever te zijn dan ’s nachts.

8. Je voelt pas goed dat je een biologische klok hebt na een lange vliegreis. Door de snelle verplaatsing door tijdzones arriveert je biologische systeem later op de plaats van bestemming dan je lichaam. De gevolgen: slapeloze nachten, vermoeidheid, honger op de verkeerde tijdstippen en je niet bepaald fit voelen.

9. Je ogen zijn essentieel voor je biologische klok: zij geven lichtsignalen door en zorgen dat de biologische klok in de pas blijft lopen met de dag-nachtwisseling.

10. Er zijn verschillende factoren die invloed hebben op je biologische klok, zoals licht, het tijdstip waarop je eet, beweging en sociale factoren. Maar licht is het belangrijkste.

11. Iemand die voortdurend ingaat tegen het natuurlijke dag-en-nachtritme, bijvoorbeeld door veel nachtdiensten, kan daar op den duur geestelijke en lichamelijke gevolgen van ondervinden. Minder energie, hoofdpijn, een verstoorde stoelgang, diabetes, hoge bloeddruk, depressie, verminderde vruchtbaarheid, alzheimer en 40 procent meer kans op hartziekten – om maar wat mogelijke gevolgen te noemen. Mensen die veel nachtdiensten draaien, blijken korter te leven.

12. De Amerikanen Jeffrey Hall, Michael Rosbash en Michael Young kregen in 2017 de Nobelprijs voor Geneeskunde voor hun onderzoek naar de genetische basis van de biologische klok.

Reacties (21)

Nou wat ik wil zegen.. heb nooit gerookt, als feestje was soms 3 dagen feest. Maar sporadis .. slaap goed hoef maar te ligen.. eet toch de schal van 5 .. en ben hele leven sport en aktieve.. nu heb ik van alles aan de hand.. hart is 100% en beetje aderverkalking maar niet noemenwaardig.. liesbreuk, nieren, slokdarmklep, darminfecktie

Hi J.M.T. Zanders,
Dankjewel voor je reactie.
Wat vervelend om te horen dat je nu ondanks je gezonde leefstijl toch allerlei klachten hebt gekregen. Denk je dat dit te maken heeft met je biologische klok?
Ik hoop dat het snel beter gaat.
Groeten, Vera

Interessant stukje over de biologische klok! Maar hoe kom ik er nu achter of ik een ochtend of avond mens ben…..dat kan ik nergens teruglezen! Ben nu toch wel heel nieuwsgierig!

Hi Rianne,
Dankjewel voor je reactie, goede vraag!
Ik denk dat je dat voor jezelf kunt bepalen aan een aantal zaken.
Voel je je ‘s ochtends of ‘s avonds fitter? Heb je moeite met vroeg op staan of juist niet?
Wanneer voel je je het meeste fit, ‘s ochtends of ‘s avonds?
Wil je er nog meer over weten dan is er online een hoop informatie te vinden als je zoekt op: ochtend of avondmens. Ik ben heel benieuwd!
Groeten, Vera

Mooi bloggie

Wij hebben een methode ontwikkeld waarmee je zelf je biologische klok kunt verschuiven. Handig bij jetlag of het werken in de nachtdienst. Wellicht een leuk cadeau voor nieuwe verzekerden? Vraag Pieter van den Hoogenband om een referentie. Hij kent ons heel goed http://www.propeaq.com

De schrijver van dit artikel.zegt dat een voordeel van de permanente wintertijd is dat het dan eerder licht wordt in de winter. Maar in de winter hebben we nu al deze tijd. Dus daar verandert niets aan als je de permanente wintertijd invoert.
Het invoeren van de continue wintertijd heeft wel tot gevolg dat het in de zomer eerder donker is. Dus het buiten sporten, wandelen, tuinieren e.d in de avonduren is dan niet meer mogelijk. Een enorme verworvenheid die de zomertijd met zich meebrengt. Hier voelen mensen zich fitter door en het heeft een positieve invloed op de gemoedstoestand van mensen. Minder vitamine d, minder buitenlucht, als je de wintertijd permanent invoert. En je hebt er niets aan dat het in de zomer om 4 uur al licht wordt, zoals bij een permanente wintertijd. Niet wenselijk dus. Laat de situatie dus zoals het is, dat halfjaarlijkse verschuiven doen we al decennia en je hoorde er nooit iemand over klagen. Nu zou het opeens anders moeten. Mensen reizen ook veel en over de jetlag hoor je ze ook niet klagen.

Hallo Caroline,
Dankjewel voor je reactie!
Interessant om te lezen hoe jij hier in staat en waar jouw voorkeur naar uit gaat.
Ik denk dat mensen er enorm in verschillen wat ze prettiger vinden, net als dat de een één een avondmens is en een ander juist een ochtendmens is.
Groeten, Vera

nou Vera. ik ben altijd vermoeider eind van de zomer. Ik ben erg gevoelig met mijn biologische klok. en het lijkt me niet zo dat jij tot 11.00 uur ‘savonds nog in de tuin werkt. wij zitten toch al tussen 2 tijdzone’s in.
dus van mij mag het het hele jaar dezelfde wintertijd blijven.

Hallo Caroline.
Ik ben 55 jaar en klaag al sinds 1977 over de zomertijd. Voor echte avondmensen, die toch al verschrikkelijk veel moeite hebben met het vroege opstaan dat in deze maatschappij van je verwacht wordt, is het een ramp als nóg een uur verder van de natuurtijd afgeweken wordt. Dankzij de midden-europese tijd zitten we al ruim 40 minuten van de natuurtijd af.

Mijn bevinding.
Ik werk 38 in 3 ploegendienst in een fabriek. ochtend van 5.30 – 13.30. Nachtdienst 21.30 – 5.30 en middagdienst 13.30 – 21.30. dit 5 dagen in de week met weekend vrij. Het bevalt mij prima en hoop het tot mijn pensioen over 4 jaar zo te houden.
In de ochtenddienst eet ik om 07.00 en 10.00 uur brood en om 18.00 uur eten we warm.
In de middagdienst eet in van bed af om 08.30 en om 12.00 uur brood en om 18.00 uur warm.
In de nachtdienst eet ik van bed af om 13.00 uur brood, om 18.00 uur warm en op mijn werk brood tussen 22.00 en 00.00 uur
Ik voel me hier prima bij en ben in mijn vrije tijd een doenig persoon, sport en tuinieren. Ik heb medicijnen voor hoge bloeddruk en in 2016 heb ik een heeele lichte tia gehad, hoewel ze niets hebben kunnen vinden in het ziekenhuis. Maar mijn mond is ongeveer 15 sec scheef gezakt geweest met slechte spraak. Hier heb ik bloedverdunners voor gekregen.
Ik kan me daarom in dit verhaal van de wetenschappers niet helemaal vinden. Vandaar ik dit met u wilden delen. Voor vragen staan ik altijd open.
Met vriendelijke groeten.
Toon Nugter

Hallo Toon,
Dankjewel voor je reactie.
Leuk dat je de moeite hebt genomen om jouw ervaringen te delen.
Wat fijn om te horen dat je je goed voelt en een actief leven leidt.
Dat doet vast niet iedereen je na met een ploegendienst.
Groeten, Vera

Onder ‘Gevoelig voor licht’ wordt gesproken over versnellen en vertragen dan de bio klok. Ik begrijp niet wat daarmee wordt bedoeld. Sterker ik zou denken: als de klok ‘s ochtends wat trager loopt zijn de mensen minder haastig en dat is gunstig voor de verkeersveiligheid. Maar deze interpretatie zal wel niet bedoeld zijn.

Hoi Jaap,
Dankjewel voor je bericht. Goed dat je vraagt om verduidelijking wanneer iets niet helemaal duidelijk is. Het komt er eigenlijk op neer dat je door licht langer wakker wordt of je eerder wakker bent/voelt waardoor je misschien eerder een ochtendmens kunt worden of beter tegen de ochtend kan.
Groeten, Vera

interessant

Ik vraag me af hoe dat dan gaat bij mensen die blind zijn als de biologische klok voornamelijk aangestuurd wordt door licht, wat gebeurd er dan als je blind bent?

Ik lees altijd graag de heldere artikelen van onvz over (voor mij) relevante zaken. Ik haal er vaak een weetje en raadje uit…

Hi Joke,
Wat leuk om te horen dat je zo enthousiast bent!
Wat voor artikels lees je het liefste?
Groeten, Vera

Waarom wordt (bv bij feit 2) niet gewoon de naam van dat “groepje cellen” genoemd en daarmee de waarde van de geboden informatie ondergraven ? Wat is de achtergrond van “het immuunsysteem van de huid” en hoe wordt de activiteit daarvan gemeten.
Wanneer wordt deze informatie minder verhullend en wetenschappelijk toetsbaar aan ons gepresenteerd ?
Of worden we daar te dom voor geacht ?
Vanuit dat gezichtspunt is deze presentatie een belediging aan het adres van de ontvanger.

De “groep cellen net boven de oogzenuw”, hebben die een naam anders dan “biologische klok”? Heeft u een diagram van de hersenen die die plek aangeeft?
Ik vraag dit omdat een chronisch subduraal hematoom mijn hersenen langere tijd verdrukt heeft. Sindsdien ervaar ik klachten die allemaal in uw lijst voorkomen van verstoorde biologische klok.

En even terzijde, die zomertijd doet mij al geen goed sinds die ingevoerd is, wat een drama. Het kost me weken zoniet enkele maanden voordat ik enigszins gewend ben. En het is zo oneerlijk, vijf maanden normale (winter)tijd versus zeven maanden die afschuwelijke zomertijd.

Uit ervaring weet ik dat je biologische klok niet te verschuiven is. Ik werk al 38 jaar tegen mijn bioklok in. Ben een avondmens in elke vezel. Mijn natuurlijk slaapritme is ongeveer van 02.00 tot 10.00 (tijdens zomertijd). Wanneer ik dat een poosje kan volgen voel ik mij zienderogen fitter en energieker worden. Helaas kun je in deze maatschappij haast geen banen vinden die daarbij passen.
Wat ik mij afvraag is of er onderzoek is gedaan naar de gezondheid van mensen die, zoals ik, een leven lang tegen hun biologische klok in (moeten) gaan.

Reageer op Toine Schoutens Reactie annuleren



Benieuwd naar meer geheimen van een gezond leven?